Ο καλλιτέχνης

Σαλβατόρε Ριτσούτι (Καλταμπελότα του Αγκριτζέντο, 1949)

Γεννήθηκε σε αγροτική οικογένεια και από παιδί βοηθούσε τον πατέρα του και τα αδέλφια του στην οικογενειακή επιχείρηση. Το 1972 απολύθηκε από το καλλιτεχνικό λύκειο και συνέχισε τις σπουδές του στην Σχολή Καλών Τεχνών του Παλέρμο με ειδίκευση την γλυπτική. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του και μετά δημιούργησε πολλά γλυπτά και το 1980 διοργάνωσε την πρώτη του προσωπική έκθεση στην αίθουσα τέχνης La Tavolozza του Παλέρμο. Ακολούθησαν πολλές εκθέσεις σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας, μεταξύ των οποίων στη Ρώμη στην αίθουσα τέχνης Ca’ D’oro και στο Τορίνο στην αίθουσα τέχνης Viotti. Το 1980 ανέλαβε την έδρα Γλυπτικής στην Σχολή Καλών Τεχνών του Παλέρμο, και την κράτησε μέχρι το 2015. Μεταξύ των έργων του είναι διάφορα γλυπτά για εκκλησίες στην Σικελία, όπως η εκκλησία della Magione, του Αγίου Θωμά του Ακινάτη στο Παλέρμο και Matrice στην Καλταμπελότα. Από το 1986 μέχρι το 1997 υπήρξε διευθυντής των έργων αναστήλωσης του Teatro Massimo του Παλέρμο και φιλοτέχνησε το γλυπτό στον θόλο του θεάτρου. Το 2012 φιλοτέχνησε το άγαλμα της Αγίας Ροζαλίας στο Παλέρμο. Το 2014 δώρισε τριάντα τρία γλυπτά του στο Δημοτικό Μουσείο της Καλταμπελότα. Έγραψε το βιβλίο “Εγχειρίδιο γλυπτικής τέχνης”, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Istituto Poligrafico Europeo di Palermo.

Η τέχνη του Τοτό δεν είναι εύκολη, δεν λαϊκίζει, δεν είναι της μόδας ούτε δημιουργεί τάση. Το αντίθετο μάλιστα. Είναι τέχνη χωρίς συμβιβασμούς, σκληρή, λιτή, στεγνή, μοναχική, αιχμηρή, εσωστρεφής, προσωπική, ερεβώδης, αινιγματική, αυστηρή, ταυτόχρονα όμως είναι μελαγχολική, σπαραχτική, υψηλή και ρομαντική έκφραση.

Με αυτή την έννοια το έργο του Δασκάλου Σαλβατόρε Ριτσούτι δεν είναι εμπορική ούτε λαϊκή, και άλλωστε ούτε ο καλλιτέχνης είναι, διότι ο ίδιος είναι η τέχνη του. Είναι αυτό που φαίνεται τόσο κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής διαδικασίας, δηλαδή όταν εργάζεται, όσο στο τελικό αποτέλεσμα των έργων του, τα οποία πάντα προδίδουν την πατρότητά τους. Ως εκ τούτου είναι θεμιτό να μιλάμε για ταύτιση του καλλιτέχνη με τον άνθρωπο, πράγμα που, σε αυτή όπως και σε άλλες περιπτώσεις, κάθε άλλο παρά αυτονόητο. Θα αρκούσε αυτό για να τοποθετείται ο καλλιτέχνης μας σε μια διάσταση άλλη, όπου δεν μπορεί να συνυπάρχουν η υψηλή ποιητική έμπνευση με το τρέχον λαϊκό αίσθημα. Στην τέχνη του Σαλβατόρε Ριτσούτι υφίσταται κάτι τρομερό και φοβερό, κάτι σαν πρωτόγονη δύναμη που γοητεύει, ακινητοποιεί, συναρπάζει και ζαλίζει τον θεατή.

[Σαλβατόρε Αλεσάντρο Τουρτουρίτσι]

Βοσκούσε τα πρόβατά του γύρω από τη Σιάκα. Για να σκοτώνει την ώρα του πελεκούσε το ξύλο της ελιάς για να δημιουργήσει ανθρώπινα πρόσωπα. Είχε ένα φυσικό ταλέντο. Από τα έργα του διαφαίνεται η αθωότητα ενός καλλιτέχνη που μεγάλωσε στη μοναξιά, μακριά από μόδες και πειραματισμούς.

Οι μύθοι ενίοτε βγαίνουν αληθινοί: ο Σαλβατόρε Ριτσούτι βοσκούσε τα πρόβατά του στην Καλταμπελότα (κοντά το Αγκριτζέντο, σε μια περιοχή με ελαιώνες που φτάνουν μέχρι τη Σιάκα), ήταν εννιά χρονών, είχε παρατήσει το σχολείο και δημιουργούσε ανθρώπινα πρόσωπα στο ξύλο της ελιάς.

Η ζωή του βοσκού συνεχίστηκε εννιά χρόνια, ύστερα, δεν ξέρουμε πώς και με την ενθάρρυνση ποιών, κατάφερε να ολοκληρώσει το δημοτικό σχολείο μελετώντας στον ελάχιστο ελεύθερο χρόνο που διέθετε. Ήταν δεκαοκτώ χρόνων. Συνέχισε τις σπουδές του, ολοκλήρωσε και το γυμνάσιο, έπειτα το Καλλιτεχνικό Λύκειο και στη Σχολή Καλών Τεχνών. Στη Σχολή Καλών Τεχνών ο Μπρούνο Καρούζο ανακάλυψε το ταλέντο του, του έδωσε συμβουλές, μίλησε για αυτόν στους φίλους του, έπεισε την σημαντικότερη αίθουσα τα΄χνης του Παλέρμο να του αφιερώσει έκθεση. Έτσι κι εμείς καταφέραμε να δούμε τα έργα του Ριτσούτι.

Ο πρώτος έπαινος είναι ότι πέρασε σώος και αβλαβής από το λύκειο και την Σχολή Καλών Τεχνών. Ο τρόπος που αντιμετωπίζει την γλυπτική είναι βιωματικό, άμεσο, χωρίς φίλτρα και προκαταλήψεις. Θα έλεγε κανείς ότι η ύλη τον οδηγεί μάλλον παρά η μνήμη. Κάτι το θρησκευτικό ενυπάρχει στην τέχνη του, λες και οι μορφές αναβλύζουν, μέσα από την ύλη, τα νερά και τα χρώματα του ξύλου και της πέτρας, από μια συνθήκη θρησκευτικής απομόνωσης και κοινωνίας με το θείο, σαν ερωτήσεις χωρίς απαντήσεις.

Με άλλα λόγια: την ώρα που η γλυπτική παλεύει με μόδες και πειραματισμούς, και σε μόδες και πειραματισμούς πνίγεται και εξαφανίζεται, στην ύπαιθρο της Σικελίας, ένας μόνος, με θρησκευτική διάθεση, όπως αρμόζει στην γλυπτική, την ανακαλύπτει από το μηδέν. Καθώς έλεγε ο Τσέκι μπροστά στη Νίκη της Σαμοθράκης: η ιδιοφυία λύνει την πόρπη και ο κόσμος φαίνεται διαφορετικός, ενώ οι ηλίθιοι… Δεν ισχυριζόμαστε ότι ο νέος Ριτσούτι είναι ιδιοφυία, σίγουρα όμως η ιδιοφυία της γλυπτικής χαμογελάει στα πράγματά του.

Ο Αντονέλο Γκατζίνι (1478 – 1536) υπήρξε γλύπτης και αρχιτέκτονας, και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους εκπρόσωπους της Αναγέννησης στη Σικελία. Ο πατέρας του Ντομενίκο, με καταγωγή από την σημερινή Ελληνόφωνη Ελβετία, ήταν με τη σειρά του σημαντικός γλύπτης που δραστηριοποιείτο στη Σικελία. Ο Αντονέλο ίδρυσε το σημαντικότερο εργαστήριο γλυπτικής στη Σικελία: το εργαστήριο των Γκατζίνι. Ο αρχιεπίσκοπος του Παλέρμο του ανέθεσε στις 28 Ιουλίου 1507 τον μαρμάρινο άμβωνα στον καθεδρικό ναό του Παλέρμο, που σήμερα θεωρείται το σημαντικότερο γλυπτό της Αναγέννησης στην Σικελία. Τα έργα κατασκευής άρχισαν το 1510, ο Γκατζίνι όμως έφυγε από τη ζωή πριν προλάβει να δει τον άμβωνα ολοκληρωμένο. Όταν πέθανε, το 1536, συνέχισαν τη δουλειά του τα παιδιά του Αντονίνο, Τζάκομο και Βιντσέντσο, και την ολοκλήρωσαν το 1574. Χρειάστηκαν συνολικά 64 χρόνια για να ολοκληρωθεί.

Από το 1781 μέχρι το 1801, υπό τη διεύθυνση των Βενάντσιο Μαρβούλια, Σαλβατόρε Ατινέλι και του μοναχού Φελίτσε Λα Λικάτα, ξεκίνησαν τα έργα ανακαίνισης του καθεδρικού ναού του Παλέρμο, και ο άμβωνας αποσυναρμολογήθηκε και καταστράφηκε μαζί με άλλα έργα του γλυπτικού διακόσμου.

Με τα σημερινά κριτήρια η ανακαίνιση που έγινε τότε θεωρείται έγκλημα, που προκάλεσε την καταστροφή και την απώλεια του συμβόλου της Αναγέννησης στη Σικελία.

Πρόσφατα, και πιο συγκεκριμένα στα ακαδημαϊκά έτη ’98-’99 και ’99-’00, ο Σαλβατόρε Ριτσούτι μαζί με τους φοιτητές του επιμελήθηκε ένα σχέδιο έρευνας προκειμένου να κατασκευαστεί αντίγραφο του χαμένου άμβωνα. Στις αίθουσες του Παλάτσο Φερνάντεζ, ιστορική έδρα της Σχολής Καλών Τεχνών του Παλέρμο, μπορεί κανείς να θαυμάσει την μακέτα με τον άμβωνα του Αντονέλο Γκατζίνι. Συμπληρώνουν την έκθεση άλλα 28 γλυπτά που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 1998 και 2000.

Κάθε χρόνο στο Παλέρμο, από τις 10 μέχρι τις 15 Ιουλίου, λαμβάνει μέρος το πανηγύρι της Αγίας Ροζαλίας, ένα από τα πιο αγαπημένα στην πόλη. Από το 1624 μέχρι σήμερα τα λείψανα της αγίας μαζί με ένα γλυπτό περιφέρονται σε μια λιτανεία πάνω σε άμαξα με πλούσια διακόσμηση. Το πανηγύρι διαρκεί τέσσερις μέρες, και διοργανώνται ταυτόχρονα πολλά άλλα μουσικά και θεατρικά δρώμενα.

Με αφορμή το 388° πανηγύρι της Αγίας Ροζαλίας, ο γλύπτης Σαλβατόρε Ριτσούτι φιλοτέχνησε το άγαλμα της “Santuzza”, μαζί με οκτώ φοιτητές του τμήματος γλυπτικής της Σχολής Καλών Τεχνών, και άλλα διακοσμητικά αντικείμενα.

από 19.11 έως 16.01
από 17.12 έως 16.01